مهران رجایی

مطلب زیر در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۸۵ برابر ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۶ میلادی در نشریه‌ی «ادبیات و فرهنگ» منتشر شد.


همانطور که بعضی از ایرانیان متاسفانه اینترنت را با «اینترهرت» عوضی گرفته‌اند و گمان می‌کنند که بر آن قانونی حاکم نیست و می‌توان در آنجا هرچیز را از هرجا برداشت و در هرجا گذاشت عده‌ای از اینترنت‌نگاران*   هم فکر می‌کنند دستور زبان و دستور خط فارسی شامل اینترنت نمی‌شود و در نوشتنِ به فارسی خود را مقید به رعایت هیچ اصلی نمی دانند. البته نمی‌توان از همه انتظار داشت که در گفتگوهای روزانه یا در صفحات کوچک و شخصی خود همه‌ی جنبه‌های دگرگونی‌ی زبان فارسی را در نظر بگیرند. اما آنان که شاعر، نویسنده، خبرنگار، محقق و نظیر آن هستند یا می‌خواهند باشند یا بشوند و زبان فارسی به گونه‌ای ابزار کار آن‌ها محسوب می‌شود شایسته است که در پیرایش وپالایش آن بیشتر احساس مسئولیت کنند.

از آنجا که بسیاری از فارسی‌نویسان که   بر صفحات اینترنت رقم می‌زنند بیرون از ایران زندگی می‌کنند و گاهی سالیان دراز در ایران نبوده‌اند خواه نا خواه ارتباطشان با زبان فارسی اندک است. آن‌ها هر روز و همه‌جا فارسی نمی‌شنوند و هر روز به آن سخن نمی‌گویند. این «طبیعی» است اگر آن‌ها در گفتن و نوشتن به فارسی دچار اشتباه شوند یا عنصرهای زبان کشور میزبان خود را وارد زبان فارسی کنند. «طبیعی» برای این عده اما نه لزوما برای زبان فارسی!

بخشی از این اینترنت‌نگاران به خصوص جوان‌ترها از آن میان هرگز این امکان را نداشته‌اند که نوشته‌هایشان مورد بررسی و اظهار نظر اهل فن قرار گیرد. امروزه هرکسی می‌تواند از گوشه‌ی اتاق خود در هر کجای دنیا که باشد نوشته‌ی خود را روی اینترنت بفرستد بدون اینکه کس دیگری در انتشار نوشته‌ی او دخالتی داشته باشد و این البته امکان بسیار والایی است و سودجویی از آن بسیار به‌جا. بر این اینترنت‌نگاران انتقادی وارد نیست. به نظر من انتقاد آنانی از اهل فن را سزاوار است که این جوانان را تنها گذاشته‌اند و به وظیفه‌ی خطیر خود که بررسی و نظردهی در مورد نوشته‌های دیگران است کمتر بها می‌دهند.

آن زمان که انتشار نوشته‌ها فقط از طریق چاپ در مجله‌ها یا کتاب‌ها ممکن بود و آنطور که هنوز نزد ناشرین معتبر مرسوم است هر نوشته‌ای قبل از انتشار از مرحله‌های گوناگون نمونه‌خوانی، بازخوانی، ویرایش، صفحه‌آرایی، حروف‌چینی و ... می‌گذشت و این امکان را داشت که انواع اشتباه‌ها و کاستی‌های آن پیدا شده و برطرف گردند. اما با استفاده از رایانه برای چاپ و استفاده از اینترنت برای انتشار نوشته‌ها این گام‌ها همه یا از سوی خود اینترنت‌نگار یا به صورت اتوماتیک از سوی رایانه انجام می‌گیرد. انجام این پردازش‌ها از سوی اهل فن به خصوص در خارج از کشور مرسوم و برای بسیاری از نشریه‌ها مقدور نیست.

بی‌شک در درجه‌ی نخست باید خود اینترنت‌نگاران خود را کمی بیشتر مسئول بدانند و بکوشند صحیح‌تر بگویند و بنویسند و در کنار تولید ادبی هرگز از آموختن غافل نمانند و این را وظیفه‌ی خود درمقابل زبان فارسی بدانند. ظاهرا بسیاری این را فراموش کرده‌اند که رعایت دستور زبان هنگام نوشت «الزامی» است و جملاتی که خارج از این دستور نوشته می‌شوند غلط می‌باشند. من مطئمن هستم که روی میز بسیاری از اینترنت‌نگاران یکی دو کتاب «گرامر» زبان‌های خارجی موجود است اما دستور زبان فارسی گویا کمتر مهم است!
علاوه بر دستور زبان دستور رعایت دستور خط نیز اجباری است. بی‌گمان دستور خط فارسی کاستی‌هایی دارد. اما اگر هرکسی به سلیقه‌ی خود بنویسد نه تنها این کاستی‌ها برطرف نمی‌شوند بلکه بر آنها افزوده نیز می‌گردد.
آخرین سندی که در مورد دستور خط فارسی تصویب شده «دستور خط فارسی» مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که در سال ۱۳۸۰ تصویب شده و در سال ۱۳۸۴ ویرایش دوباره یافته است. به نظر من این سند باید سند مرجع برای همه‌ی اینترنت‌نگاران از جمله آنان که در بیرون از ایران به سر می‌برند باشد. نویسندگان این سند اگر چه تحت فشار جو اسلامی مجبور به وارد کردن بعضی از عنصرهای نگارش عربی   به داخل دستور خط فارسی شده‌اند   اما این سند را می‌توان در مجموع مثبت ارزیابی کرد. به علاوه سند معتبر دیگری در مقابل این سند وجود ندارد. اگر کسی نمی‌خواهد از این دستور خط پیروی کند باید قاعده‌های دلیل‌مند و ثابت دیگری برای خود داشته باشد و از سر هوس گاهی اینطور و گاهی آنطور ننویسد.
برای ایجاد یک اثر ادبی باید به جز دستور زبان و دستور خط   به اصل‌های دیگری نیز پایبند بود از جمله به کار بردن واژه‌ها و مفاهیم در معنای درستشان و البته اصل‌هایی که خاص هر هنری (داستان‌نویسی، شعرسرایی و ...) هستند.

در این عرصه مسئولیت منتقدان و اهل فن نیز بسیار بزرگ است. آن‌ها باید با حساسیت بیشتری با فراورده‌های اینترنتی‌ی دیگران برخورد کنند و اشتباه‌های آن‌ها را به آن‌ها تذکر دهند. نوشته‌های اینترنتی در کنار نقد ادبی یا حتی پیش از آن به «نقد زبانی و نقد خطی» احتیاج دارند. همانگونه که نقد ادبی در مجموع به ارتقا سطح آثار ادبی   یک زبان کمک می‌کند «نقد زبانی و خطی» نیز می‌تواند باعث احتیاط بیشتر اهل قلم هنگام برخورد با زبان فارسی شود و به پالایش تدریجی آن کمک کند. آن‌ها سزاوار است که با وسواس و پشتکار بیشتری به بررسی نوشته‌های دیگران بپردازند. و این دیگران نباید حتما نویسندگان و شاعران درجه اول باشند که اثرشان «افتخار» نقد و بررسی بیابد. اینترنت‌نگاران جوان خیلی بیشتر به این نقد و بررسی احتیاج دارند.

چرا آن تعدادی از اهل فن زبان که در گوشه و کنار اینترنت سایت‌هایی برای کنکاش در «فارسی سره» و ترویج دوباره‌ی آن گشوده‌اند   پدیده‌ی بدنگاری واشتباه‌نویسی به فارسی در اینترنت‌ را ندیده می‌گیرند؟ آنها آنقدر به بالیدن به گذشته‌ی زبان فارسی مشغولند که گویا این روند جاری‌ی خراب‌سازی آن را نمی‌توانند ببینند. در صورتی که حفظ زبان فارسی باید هر روزه و در برخورد با همه‌ی گویندگان و نویسندگان آن (در مفهوم وسیع آن) صورت بگیرد. نوشتن متن‌هایی که یک کلمه‌ی عربی هم ندارند و قرار دادن آن‌ها در دورترین دخمه‌های اینترنت چه سودی دارد؟ چه کسی آن‌ها را می‌خواند و چه کسی از شیوه‌ی آن‌ها پیروی می‌کند؟ به وبلاگ‌ها و سایر سایت‌های فارسی اینترنتی بنگرید تا ببینید واقعیت زبان فارسی چیست. اگر گمان بریم که سرنوشت زبان فارسی در وبلاگ‌ها تعیین می‌شود شاید بیش از اندازه بدبینانه باشد اما نمی‌توان این واقعیت را ندیده گرفت که وبلاگ‌ها و نشریه‌های اینترنتی می‌توانند از طریق بدآموزی تاثیرهای منفی عمیقی برزبان فارسی بگذارند.


نشریه‌ی «ادبیات و فرهنگ» مدتی است که بخشی به نام «راه‌زنان ادبی و کپی‌برداران ناشی» افتتاح کرده است که اقدام خوبی برای حساس کردن ذهن ایرانیان در برخورد با حقوق نویسندگان و اندیشمندان است. چه خوب بود اگر «ادبیات و فرهنگ» بخشی را نیز برای پاسداری از زبان فارسی در اینترنت ایجاد می‌کرد و از همه می‌خواست که اشتباهات و غلط‌های دستوری، املایی و ادبی‌یی را که   در نوشته‌های دیگران می‌بینند برای این نشریه بفرستند تا با انتشار آن‌ها جلوی ترویج این اشتباهات گرفته شود. این می‌تواند نوعی کمک متقابل اینترنت‌نگاران به یکدیگر باشد و حساسیت آن‌ها را نسبت به خطاهای ریز و درشت و به ظاهر بی‌اهمیت در زبان فارسی برانگیزد.

==========
* اینترنت‌نگار: این واژه را هم‌خوان با واژه‌ی «روزنامه‌نگار» برای نامیدن همه کسانی به کار می‌برم که به شکلی به انتشار آثار سخنی خود در اینترنت می‌پردازند.